عز الدوله - ملكونوف
3
سفرنامه ايران و روسيه ( فارسى )
پس از آنكه مراتب لياقت و شايستگى ايشان در خدمت دولت ابد آيت عليه مشهود و معلوم خاطر خطير اعليحضرت شاهنشاهى دام ملكه گرديد در سال 1274 به لقب جليل عز الدوله ملقب گشته و از آن وقت الى الان ، غالبا متقلد حكمرانى ولايات معظمه ممالك محروسه بوده و به اغلب امتيازات بزرگ اين دولت نايل گشته و در سفر فرنگستان سال 1290 به شرف التزام ركاب اعلى مستعد گرديد در اين سال خير مال نيز از جانب سنى الجوانب همايون به تهنيت و تبريك تاجگذارى اعليحضرت الكساندر سيم امپراطور كل ممالك روس مأمور مسكو شد ، اين سفارت كبرى را با حسن وجوه به انجام رسانيده مورد اعزاز فراوان امپراطورى گرديده ، مراجعت كردند . اينك حكمرانى ولايت همدان و توابع بر عهده كفايت نواب معظمه موكول و اميرزاده حسينقلى ميرزا ولد ايشان در آنولايت نيابتا مشغول حكمرانى است » « 1 » آنچه كه از زندگى عز الدوله ذكر شد ، نشاندهنده چند نكته مهم است . با اينكه عز الدوله برادر تنى ناصر الدينشاه بود ، ولى هيچ وقت در دوران حكومت ناصر الدينشاه يك چهره سياسى نبود . دادن حكومت ولاياتى كه ذكر شد اغلب ، پستهاى درجه دوم و سوم بوده است . بعد از سفر فرنگ نيز او به كل گوشهنشينى اختيار مىكند و با توجه به اينكه « به زيور درايت كافى و كفايت كامل آراسته و به اكثر فنون علميه و كمالات و اطلاعات متجلى و در بعضى از السنه خارجه صاحب ربط و مهارت مىباشند » خود قايل تأمل است . آنچه كه از سرگذشت او آمده و آنچه كه در اين سفرنامه ديده مىشود ، نشاندهنده اين امر است كه عز الدوله يكى از روشنفكران دوران خود بوده است . او به دليل آشنايى با ممالك خارجه و پيشرفت جوامع اروپايى داراى شناخت نسبى از جامعه خويش بوده است . متاسفانه همانطور كه قبلا اشاره شد اسناد موجود درباره عز الدوله آنچنان نيست كه بشود جايگاه او را در جريانات سياسى دوران ناصرى
--> ( 1 ) - روزنامه شرف ، نمره 11 ، شهر ذيعقده الحرام ، سال 1300 ، ص 2 و 1